უკატეგორიო

პოეტ ნიკო სამადაშვილის გარდაცვალების დღე (ზურაბ კიკნაძე – მუდამ სინათლისკენ გამყივარი ძახილი)

პოეტის სიკვდილის მერე გამოქვეყნდა მისი ლექსების უკვე მეორე კრებული. ახლა ძნელია წარმოდგენა იმისია, თუ როგორ შეხვდებოდა ქართული ლიტერატურის ამ მნიშვნელოვან ფაქტს განსვენებული პოეტი, – წიგნში დაბეჭდილი ბევრი ლექსი ხომ მისი სულის აღსარებაა, უკიდურესად გულახდილი და დაუნდობელი. აქ ვერ ვნახავთ ვერც ერთ უფერულ ლექსს, უბრალო საბაბით დაწერილს, უღიმღამოს და არაფრისმთქმელს.
პოეზია არ უნდა ყოფილიყო მისთვის მარტოოდენ “ტკბილ ხმათა” სიმღერა; ნაღვერდალში, მუდმივ ცეცხლში აქტივობდა მისი სული და შემდეგ მწველ, აფორიაქებულ, ზოგჯერ მოუწესრიგებელ სტრიქონებში რეალიზდებოდა. თუმცა ამ საქმიანობას სინანულის ჟამს “ჯღაბნას” არქმევდა:

“ლექსების ჯღაბნა წამებად გექცა,
სჯობდა ვენახის კვალი გებარა,
ვის რად უნდოდა ეს თვალთმაქცობა,
ნეტავი ქარში გადაგეყარა”.

მაგრამ ტრაგიკული სწორედ იმის შეგნება უნდა ყოფილიყო, რომ იგი ვერასოდეს დააღწევდა თავს ამ “თვალთმაქცობას”, რადგან შემოქმედება _ თქმის ჟინი _ სისხლხორცეული იყო მისთვის, ძვლამდე გამჯდარი (“რა ექნა იმას, მგზავრო, მითხარი, ვინც ძვლების ცეცხლი ვერ დაიყოვნა”), იგი თითქოს სხეულის ფორებიდან დენიდა გარეთ სათქმელს, აუცილებელს და ეს იყო მისი ერთადერთი ნუგეში, სულის დაამება, გულზე მომშვები კათარზისი…
ამ ეზოტერულ საიდუმლოებას შემოქმედებისას თავად ამხელს იგი საკუთარი თავისადმი მიმართულ ლექსში (“ნიკო სამადაშვილს”): “ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო, ლექსები ტანზე გამონაყარი”.
ნიკო სამადაშვილი განსაკუთრებული მოვლენაა ქართულ პოეზიაში. პირველ ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს მისი ლექსების გარეგანი მხარე, კერძოდ, პროსოდიული სახე. მისი ლექსის გამო მოხდენილად თქვა თ. ჩხენკელმა: “მისი ბევრი ლექსი მოგვაგონებს გაურელი თიხისგან გამომწვარ ასიმეტრიულ დოქებს, რომელთაც თუმცა კი ამჩნევიათ კოჟრები და ზოგჯერ მომტვრეული აქვთ ტუჩი ან ყური, მაგრამ რომელშიც პოეზიის შეურყეველი, მაგრამ, ძელგი ღვინოა ჩასხმული”.
საგანგებოდ უნდა ითქვას, რომ სამადაშვილი უპირველესად პოეტი მხატვარია, მის პოეზიაში სრულიად გამოუვლენელია ყოველი დროის ქართული პოეზიისთვის ეგზომ დამახასიათებელი ჰიმნური, ანუ ხოტბური ელემენტები.
პოეტის თვალით დანახული და მისი გეშით განცდილი სოფელი მისი სამშობლოა, ერთი კუთხე ქვეყნიერებისა, დაუვიწყარი ქართლი, უფრო ხშირად ერთი კონკრეტული ლოკალი _ ტანას ხეობის ერთი სოფელი, რაიც დიდი სოფლის, წუთისოფლის ხატად არის წარმოსახული.
მაგრამ მანმადე უნდა ვახსენოთ ლექსი “ჩემი სოფელი”, სადაც ერთმანეთს მისდევს საკვირველი პლასტიკურობითა და ლაკონიზმით დახატული ყოფითი კადრები, აქ უჩვეულო არაფერი არ მომხდარა (ლექსი მოგონებაა) და არც რამეა უცნაური სანახავი. სურათები სტატიკურია (ზმნა არსად არის ნახმარი), თითქოს ელის მათ გამხსენებელს (უძრავი ტახტი, წალო, ზანდუკი, ფერიცვალობა, საფრავზე ხილი”. “კერძით გასრილი ჯამი თაროზე და ძველი სახლი წისქვილის წინა” , “მთებზე ზოზინი სოფლის ნახირის, მდინარის გაღმა ვეება ქორი”). მთელი ლექსი გამსჭვალულია შინაგანი “ფათფათით”, ნაღვლიანი სიყვარულით, თუმცა ეს სიტყვა ერთადერთხელ არის ნახმარი ლექსის ბოლოს: “როგორ მიყვარდა ჩემი სოფელი, როგორ მინდოდა იქ მომკვდარიყავ”.
“უკანასკნელი ქრისტიანები”, “ბეთანია” მთლიანად გასენილია ტრაგიკული განცდით და ასოციაციებით, რასაც თავად ბეთანიის მიწა ინახავს. იქ მიმავალ პილიგრიმთა ხედვაში იღვიძებს ლეგენდა თუ ისტორია, ტაძრის სანახებს შენივთებული: “ხევში მდინარე შემოგვეფეთა _ შეწირულ ბავშვთა ცრემლები იყო,” ამოტომაც “ჩვენ მივდიოდით აღმართზე ერთად, რატომღაც ჩუმად, რაღაც უიღბლოდ”, ისტორია: “აქ დანდობილი გლეხი სახრეზე, აქ შესწრებია ორშაბათ დღეს”. ორშაბათში განსაკუთრებული სიმბოლო მარხია, რაღაც ხალხურ-ტრადიციული: “კვირაძლის მწუხრზე ჰგავდა ორშაბათს და გულის კვამლი უწვავდა თვალებს” (ლექსიდან “დაითენთა”), ის ორი სტრიქონი ასე გაგრძელდება: “ახლაც კი ვამჩნევ ლაშას სახეზე _ ჯალალედინის შემოკრულ სილას”. ლაშა _ საქრთველოს პერსონიფიკაცია, ჯალალედინი _ “საქართველოს უკვდავი მტერი”. და ეს ფრაგმენტი გულისმომკვლელი ლეგენდისა თუ მითისა: “აქ თავისი თათით ითხრიდა საფლავს მწყემსდაღუპული სოფლის ნახირი”, რასაც არაორაზროვნად ეხმიანება პილიგრიმთა ბედი. “ძლივს ვამშვიდებდით შემკრთალ მაცხოვარს რჯულდაწყვეტილი ექვსი ქართველი”, ამავე დროს, აქ ცხადად გამოსჭვივის სიმბოლიკა კეთილი მწყემსისა და მისი სამწყსოსი.
ყველა ამ სასოწარკვეთილ სურათს აბოლოვებს შემზარავი სანახაობა, ერთ სტროფში გადმოცემული. რაც სავსებით ავლენს სამადაშვილისეულ თვალს და მანერას წერისას: “მათხოვარი ზის როგორც ობობა _ მყრალ ჯოჯოხეთის მოხდილი პკეა, არც ზეღაპარია აღარც მოთხრობა ის თითქოს ჩიტებს აუკენკიათ”.
მაგრამ არის სხვა ხილვაც, იმედიანი ასოციაციებით შენივთული. ხილვა მკაცრი და დიდებული დღესასწაულისა ატენის სიონში, რომლის არემარე არაამქვეყნიური შუქით არის განათებული (“უფლის ნათელი დაბარბაცებდა გაუთენარი გზების ბოლომდე”) ამ მისტერიულ ღამეს, როდესაც ეს კონკრეტული ლოკალი რაღაც ყოველდროულ ადგილად წარმოუდგება პოეტის თვალს. ეს ადგილი თითქმის ქვეყნიერების ჭიპია, არც მდინარე ტანაა მცირე ნაწილი, არამედ “სოფლისა წყალნი” (რუსთაველი) ან იორდანე, ყოველთა მდინარეთა ხატი. ეს ოთხი სტრიქონი , რომელიც მნიშვნელოვანი სიმბოლოებით არის შეძერწილი, მისტიურ შუქში ახვევს დახატულ პეიზაჟს და ამბავს, რეალობას გვერდზე გადაანაცვლებს, თითქოს გადასწევს ფარდას, ჭეშმარიტი სურათის დამფარავს, არც მას მოჰყვება, იმედია და წყნარი სიხარულის შუქით არის მოქსოვილი: “ დრო იყო, როცა ბნელ სასუფეველს მდინარე ტანა ჩაუდიოდა, საიქიოდან წუთისოფელი როგორც მამალი ისე ყიოდა”. ამ ზერეალური სურათის მხილველი პირისპირ დგას უაღესი საიდუმლოების წინაშე _ ქვეყნიერების ახალი დღის გათენების, ანუ ქვესკნელს ჩასული წუთისოფელის მკვდრეთით აღღგომისა. მამალი _ მზის სიმბოლო, გათენების გათენების მაუწყებელი დღევანდლამდე. ძველ ქრისტიანთა თქმულების მამლის პირველ ყივილზე ამდგარა ქრისტე, ამიტომაც მამალს პირველი ქრისტიანები ახატავდნენ საფლავის ქვებზე.
სამადაშვილის ყოველი ლექსი მისი სულიერი აპოკალიფსია, _ საკუთარ თავთან ჭიდილსა დამ ის მეურვე უარყოფილი ქვეყნების წინაშე პირისპირ დგომის დოკუმენტი. პირქუშ ხილვეთან ერთად მასში აღნუსხულია მისი შინაგანი ცხოვრების ბევრი ნათელი წამი.
მრავალფეროვანი ქართული პოეზიის ხომლს ნიკო სამადაშვილის ხმაც უერთდება, – ტრაგიკული, მაგრამ სინათლისკენ გამყივარი ძახილი.

იხილეთ მეტი

მსგავსი სიახლეები